Бастаан ватсабынан, онтон «Туймаада» хаһыат 09.07.2015 с. 261-с нүөмэригэр бэчээттэнэн тарҕаммыт СӨ Ил Дарханыгар Е.А. Борисовка туһаайан «Аһаҕас сурук» диэн ааттаммыт матырыйаал, туох да үлүннэриитэ суох, республика үгүс олохтоохторун, ордук сахалары уонна тыа сирин дьонун аймаата, элбэхтэри кэлэттэ. Ил Дарханы үөҕүү – син биир сахалары үөҕүү!

Аны салгыы, бу нүөмэргэ бэһис балаһаны хабан туран, майгынныыр хабааннаах сэттэ суруйуулар бэчээттэммиттэрэ. Өскөтүн «Аһаҕас суругу» ханнык эрэ санаа ытылҕаннаах аахпыт буоллахпына, төрдүс балаһаҕа баар Арамаан Дьөгүөрэп «Бэчээти ким тутан олорор?»  ыстатыйатын ааҕан баран тута төрдүн- төбөтүн барытын өйдөөбүтүм.

“Тута өйдөөбүтүм” диэтим буолан баран, кэлин араас суруйуулартан, телевизортан биллэххэ, этэргэ дылы, дириҥ силистээх, элбэх лабаалаах, сиэллээх-кутуруктаах, ону тэҥэ үгүс буккуурдаах, ардыгар детективы санатар айдааннаах «Аһаҕас сурук» буолан таҕыста.

Хаһыаттартан, ватсаптан аахпыппын, телевизорынан көрбүппүн, истибиппин барытын наардаан, түмүктээн хаһыат кээмэйинэн суруйарым балай эрэ уустук дьыала буолла, ону үчүгэйдик өйдүүбүн.

Дьэ, ол иһин, бэрт ыраахтан «Туймаада» хаһыакка, хаһыат сорох корреспонденнарын суруйууларыгар сигэнэн бу «Аһаҕас сурук» түбэспиччэ буолбатаҕын көрдөрөргө холонуум.

Күндү ааҕааччы! Бу хаһыат тиһилигин ылан болҕойон аах эрэ. Эн онно биир да нүөмэри көтүппэккэ Арамаан Дьөгүөрэп балай эрэ эттээх ыстатыйаларын булан ааҕыаҥ, өссө биир нүөмэргэ үс ыстатыйата бэчээттэммитэ баара. Суруйууларын сыала-соруга биир – СӨ Ил Дарханын Е.А. Борисовы баһааҕырдыы, аһара баран үөҕүү. Кэлин өссө сойуолаһыы, анал сорудаҕынан суруйуу да курдук буолан барда. Ааптар оннук хайысханы тутуспута өр буолла. Кини суруйууларыгар үтүө тускуллаах кириитикэ, сиэрдээх мөккүөр баарын олох көрбөппүт, туттар тыла-өһө, үгүс түгэннэргэ, киһини кэлэтэр.

Чэ, бэйи, барытын саас-сааһынан суруйуум.

Арамаан Дьөгүөрэби тустуук, тустууну этинэн-хаанынан билэр уонна суруйар киһи быһыытынан уруккуттан билэбин, истэбин.

Ол иһин, аҥардас үтүө санаанан салайтаран, кини «Туймаада» хаһыакка биир суруйуутун ырытан «Саха сирэ» хаһыат 2015 с. кулун тутар 6 күнүгэр тахсыбыт нүөмэригэр «Суруйуу да араастаах» ыстатыйаны бэчээттэппитим.

Онуоха кини харда санаатын, тус бэйэбэр да кылгастык өһүргэммитин биллэрбитэ. Мин онуоха олох хом санаам суох, бэйэтин санаатын эттэҕэ, сиэрдээхтик хардарбытым. Кырдьыктаах суруйуубар онно баар табаарыспыт тутааччы Денис Горохов туоһу буолуоҕа.

Онтон ыла, түөрт ый ааста, ааптар суруйар хайысхатынан, этэргэ дылы «бөрүөтэ өссө сытыырхайан», тыла-өһө өссө баламат буолан иһэр. Ону үгүс ааҕааччылар да өйдөөтүлэр быһыылаах.

Бу сырыыга «Аһаҕас сурук» биир тэрийээччитинэн уонна ааптарынан, өссө «айааччытынан» Арамаан Дьөгүөрэп буоларыгар олох саарбахтаабакка туран, республикаҕа саамай элбэх ахсаанынан тахсар «Кыым» хаһыатынан, сибээһэ суох да буоллар, санаабын аһаҕастык этэргэ быһаарынным.

Арамаан Дьөгүөрэп «Бэчээти ким тутан олорор?» ыстатыйатын саҕаланыытыгар А.С. Николаев «бэчээт уорганыгар этэн турардааҕар» сигэнэн республика уонна куорат баһылыктарын аһаҕастык утарыта туруорарга холонуута, сорунуута баарын ааҕааччы тута өйдүүрүгэр саарбахтаабаппын.

Бу суруйуу, мин санаабар, хайаан да чуолкайдааһыны, быһаарыыны эрэйэр.

Тус бэйэм Айсен Сергеевич курдук үрдүк таһымнаах улахан салайааччы итинник тыллары эппэтэҕэр, бу эмиэ ким эрэ «эбиитэ, айыыта» буоларыгар эрэнэбин. Хатылаан этэбин, маннык суруйуу икки өттүттэн сиэрдээх быһаарыыны, сыанабылы, түмүктээһини эрэйэр.

Аны, хаһыат атын суруйууларыгар тохтуубун.

Хаһыат 2015 с. олунньу 26 күнүнээҕи 242 нүөмэригэр иккис балаһаҕа Ачанаш Платонов «Александр Жиркову – Ил Дархаҥҥа!» хаартыскатын сыһыарыылаах суруйуута бэчээттэммитэ. Ааптар «Жиркову кэнники олус ытыктаабыт төрүөппүнэн, умулла сыһан баран билигин өрө тутуллан эрэр олоҥхобут» буолбута диэн суруйбута.

Аны батыһыннарбытынан, хаһыат 2015 с. муус устар 2 күнүнээҕи 247 нүөмэригэр Н.Ф. Анисимов «Семен Иванову – правительство председателинэн!» суруйуутун аахтым.

Ааптар, Иванов «... хайаатар даҕаны...» правительство председателэ буолуохтааҕын «... кытай омук тракторын хайа баҕарар олбуорга булуоххут, бу барыта Семен Семенович үтүөтэ буоларын мин өйдөтөр эбээһинэһим», - диэн быһаарар.

Ахтыбыт икки суруйуулар төбөлөрө күүһүрдүү бэлиэлээхтэрэ ис хоһооннорун чиҥэтэн биэрэр курдук.

Чэ буоллун, хайа баҕарар ааптар хаһыатынан бэйэтин санаатын этэрэ көҥүлэ, бырааба буоллаҕа.

Мин эмиэ ол бырааппынан туһанан суруйууларга бэйэм санаабын этэргэ быһаарынным.

Ыстатыйалар Ил Дархаммытын саҥа болдьоххо быыбардаабыппыт, Е.А. Борисов Ил Түмэн сөбүлэҥинэн Правительство председателин анаабыта сыл аҥара буола илигинэ бэчээттэммиттэрэ, боппуруостар хаһыатынан көтөҕүллүбүттэрэ төһө сөптөөҕүй, сиэрдээҕий?

Ыҥырыы суруйуулар республика олохтоохторун төһө сэҥээриилэрин, өйөбүллэрин ылбыттарын билбэппин, оттон билиҥҥи быһыыга-майгыга улахан сыанабылы ылбат, өссө буортулаах суруйуулар бэчээккэ тахсыбыттара диэн санаабын аһаҕастык этэбин.

Ити аата бу хаһыат республика үрдүкү салалтатын утары матырыйааллары тиһигин быспакка эмиэ сыал-сорук быһыытынан бэчээттиирэ мэлдьэх буолбатах.

Соторутааҕыта  Саха телевидениетыгар бу «Аһаҕас сурукка» анаммыт «Көрөөччүлэр көрдөһүүлэринэн» биэриитин көрбүтүм, истибитим, Национальнай библиотекаҕа сылдьан хаһыаттар тугу суруйалларын аахпытым.

Дьэ, олорго олоҕуран балай эмэ киэҥник, сиһилии суруйабын.

Миигин, сааһырбыт, кырдьа баран иһэр киһини, ытык кырдьаҕас 96 саастаах Анастасия Васильевна Бурнашева телевизорынан кэпсээбитэ, биир дойдулаахтарынаан Гаврил Гаврильевич Черкашинныын, Дмитрий Новомирович Сивцевтыын Уус-Алдан улууһун «Мүрү саһарҕата» хаһыакка б.дь. от ыйын 8 күнүгэр бэчээттэппит харда суруктара улаханнык долгутта. Аһынным – ытык кырдьаҕастары, абардым – сидьиҥ быһыыттан, атыннык этэр кыаҕым суох.

Этэҥҥэ буоллаҕына сотору 100 сааһыгар тиийиэхтээх А.В. Бурнашева билигин ыччаттарыгар куоракка олорор, фермердар ыһыахтарыгар олох да сылдьыбатах, эгэ илии баттыа дуо? Бу сурук содулуттан ытык кырдьаҕас хаанын баттааһына кутталлаахтык үрдээбит, эмчиттэр суһал көмөлөрө наада буолбут.

Эбэн эттэххэ, соторутааҕыта олохтон соһуччу туораабыт биир ытык киһи В.В. Смирников бу суругу улаханнык абаран-сатаран аахпытын, кини олохтон барыытын бу сурук түргэтэппитин, өссө биир биричиинэтэ буолбутун аймахтара, доҕотторо кэпсииллэр.

Дьэ, буолар да эбит... «Тыл - ох», «Оонньообуттара оҕус буолбут», - диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ.

Ааптардар суруйбуттарыгар, хаһыаттар бэчээттээбиттэригэр хайаан да эппиэти сүгүөхтээхтэр диэн биир бигэ өйдөбүллээхпин. Мантан сиэттэрэн, «Бэчээт туһунан» сокуоммут ситэриигэ, чочуйууга наадыйар диэн санааҕа кэлэҕин.

«Илии баттаабыттар», атаҕастаммыт, тэпсиллибит саха ньургун уолаттара (Эверстов М.И., Акимов А.К., Харлампьев М.Р.) телевизорынан кэпсээтилэр, быһаардылар, утардылар, ол туһунан хаһыаттар эмиэ элбэҕи суруйдулар, ватсап да, бу сырыыга, киһи өйдүүрүнүү кэпсээтэ, «Атаҕыттан баһыгар эргитии» диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ.

Телевизорынан биэриигэ Арамаан Дьөгүөрэп: «Это не мои проблемы», - диэбитин тоҕо эрэ чуолкайдык өйдөөн хаалбыппын. Ол аата, тэрийбитигэр, суруйбутугар туох да эппиэтинэһи сүкпэт буоллаҕа.

Суруйуу хаһан баҕарар чопчу хайысхалаах буоллаҕына сыалын-соругун ситэрин бары үчүгэйдик билэбит. «Аһаҕас сурук» «ааптардара» - тыа сирин үлэһиттэрэ, фермердэр. Болҕойон ааҕыҥ эрэ, балай эрэ эттээх «Сурукка» тыа хаһаайыстыбатын туһунан олох кыра суруллубут эбээт, оттон Е.А. Борисов тус бэйэтиттэн, дьиэ кэргэниттэн саҕалаан республика үлэтин-хамнаһын, олоҕун-дьаһаҕын элбэх боппуруостара онтон-мантан, сибээһэ суох суруллубуттара сөхтөрөр. Биллэн турар, быыбардар, «кэлиилэр», партиялар, химсобуот, атаҕастаммыт норуот ньургун уолаттара... бастакы күөҥҥэ турбуттар.

Ол аата, тыа сирин үлэһиттэрин үтүө ааттара олох атын сыалга-сорукка туттуллубуттара, нууччалыы өйдөбүлү сахалыы эттэххэ “сэбилэммэтэх да хараҕынан” ырылхайдык көстөн кэлэр.

Суруйууну көҕүлээччинэн, өссө үлэһээччинэн бааһынайдар (фермердэр) түмсүүлэрэ буолбут.

Ону толорорго сөптөөх киһини салайааччы В.Н. Ефремов тус бэйэтэ булбут, көрдөспүт, эбии матырыйаал, сүбэ-ама биэрбит.

В.Н. Ефремовы истэн, көрөн эмиэ бэрт өрдөөҕүттэн билэбин. Мин дойдубар Абый оройуонугар, төрөөбүт нэһилиэкпэр Муҥурдаахха орто оскуолаҕа сэбиэскэй кэмҥэ физика учууталынан үлэлээбитэ. Кырдьык, кэлиҥҥи үлэтин-хамнаһын, хайдах бааһынай хаһаайыстыбалар түмсүүлэрин салайааччыта буолбутун олох билбэппин. Оттон үөрэхтээх, үлэҕэ, олоххо балай эрэ буспут-хаппыт салайааччы киһи буолбуту, суруллубуту тула Арамаан Дьөгүөрэптиин олох атыны кэпсииллэрин, суруйалларын, ханнык эрэ олох атын сыалга-сорукка дьон үтүө ааттарын туһаммыттарын, аһара баран дьон дьылҕатын далаһа оҥостубуттарын өйдөөбөтүм.

Ааҕааччы «Саха сирэ» хаһыат б.дь. от ыйын 7 күнүгэр тахсыбыт нүөмэрин политикаҕа анаммыт алтыс балаһатыгар суруналыыс Полина Николаева ыйытыыларыгар Валерий Ефремов хоруйдарын булан ааҕаргар сүбэлиибин, телевизорынан ол туһунан бэйэтэ эмиэ кэпсээбитэ.

Салгыы СӨ Тыатын хаһаайыстыбатын уонна аска-үөлгэ бэлиитикэтин миниистирэ Александр Артемьев «Быһа сибээскэ» тахсан төлөпүөнүнэн киирэр ыйытыыларга хоруйдууругар Ньурбаттан фермер Егор Егорович Иванов: «Ил Дарханы баһааҕырдар наһаа куһаҕан сурук тарҕанна. Маны эн туох дии саныыгын?» - ыйытыытыгар миниистир эппиэтиттэн быһа тардыыны аҕалабын:

- ... Маннык сурук баар буолбута өрөспүүбүлүкэтээҕи бааһынай хаһаайыстыбаларын Ассоциациятын үлэтигэр мөлтөөһүн, итэҕэс баарын туоһулуур. Ассоциация үлэтигэр сибиэһэй тыыны, саҥа көрүүлэри киллэриэххэ наада. Мин тус бэйэм бу суругу тыа дьонун муннарыы суолугар киллэрэ сатааһын, дьону хайыта сатааһын курдук сыаналыыбын. Аҕыйах киһи тус бэйэ сыалын ситиһээри итинник этиһиини күөртүү сатыыра сыыһа. Онон өрөспүүбүлүкэ тыатын сирин олохтоохторун, тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин бу кирдээх санаалаах сурукка аахайбакка түмсүүлээх буолуохха диэн ыҥырабын.

Миниистир толору эппиэтэ «Кыым» хаһыат «Быйаҥ» анал сыһыарыытыгар б.дь. от ыйын 9 күнүнээҕи нүөмэригэр бэчээттэммитэ.

Ыраас илиистэргэ илии баттатыы; биири кэпсээһин, атыны суруйуу; үгүс «илии баттаабыттар» онтон аккаастаныылара; дьиҥнээх тэрийээччилэр уонна ааптардар тоҕо эрэ илии баттаабатахтара элбэх араас санааны үөскэтэллэр.

Мин суут-сокуон үөрэхтээҕэ, үлэһитэ буолбатахпын. Ол эрээри бу суруйууга дьон бырааба кэһиллибитэ, үтүө ааттара киртитиллибитэ, толоос, түктэри, албынныыр, түөкэйдиир ньымалар, албастар туттуллубуттара холуобунай да дьыала тэриллэригэр төрүөттэр баалларын туоһулуур дии саныыбын.

Оттон, В.Н. Ефремов бу табыллыбатах «дьаһалынан», солбуллубат корреспондент Арамаан Дьөгүөрэп тус бэйэтэ айан таһаарбыт «Аһаҕас суругунан» бэйэлэригэр бэйэлэрэ бириигэбэр таһаардылар диэн түмүк санаабын этэбин.

Мин СӨ баһылыгын Е.А. Борисов уруута-аймаҕа да, биир дойдулааҕа да буолбатахпын, кинилиин хаһан да, ханна да бииргэ үөрэммэтэҕим, үлэлээбэтэҕим, өссө чугастык алтыспатаҕым даҕаны. “Ил Дархан” диэн үлүбээй ааһан иһэн ыыстыыр дуоһунас буолбатах. Кириитикэ диэн киһини ньүдьү-балай үөҕүү буолбатах, сиэр иһинэн итэҕэһи-быһаҕаһы ыйыы буолуохтаах, өссө үчүгэйэ диэн ол итэҕэһи-быһаҕаһы көннөрөр, быүаарар этии баар буолуохтаах. Ылла да бүтүн сахалар, республика олохтоохторо талбыт Аҕа Баһылыкпытын үөҕүү, бу дуоһунаска ким да олорбутун иһин булгуччу тохтуохтаах. Республика төрүт олохтооҕо буоларбынан, Ил Дарханы утары ньүдьү-балай суруйуулары истибэтэҕэ буоларбын, хараҕым далын таһынан аһарарбын чиэһим, суобаһым көҥүллээбэт, поэт эппитинии «саҥарбат буолуохха сатаммат», Ил Дарханы баһааҕырдыыны, үөҕүүнү сорунуулаахтык утарабын.

Төһө да үлэлээбэт пенсионер буолларбын, бэйэм гражданскай иэспин уонна бырааппын үчүгэйдик өйдөөн туран суруйабын уонна ол туһугар толору эппиэти сүгэбин, суруйуум кырдьыктааҕар, сиэрдээҕэр эрэнэбин, сыанабылбар, түмүктээһиннэрбэр үгүс ааҕааччылар холбоһоллоругар саарбахтаабаппын.

  ***
Николай Ребров, үлэ, спорт бэтэрээнэ,
РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
Дьокуускай к.